Ti Koze Sou Pwezi

Tout moun ki ap ekri nan jaden literati rele Powèt , se konsa gwoup mesye yo te rele JANSENIS nan tan disetyèm syèk yo te defini l. Yo te konn pale de Powèt Woman, Powèt Teyat eksetera. Men fòk nou konnen pouki yo te wè l konsa a. An reyalite depi se pawòl literati ki ap pale tout mou nap atann yo ke se bèl ti mo ki pwal tonbe. Se vre ! Pa bliye ke Literati se bagay Atis. Atis se moun ki ap envante bèl bagay. Ebyen, kòm tout bèl bagay nan literati se ak moun yo prezante epi Pwezi se koleksyon bèl mo pou pale tout kalite koze, alòs depi nou tande literati ak tout estil nou ka jwenn ladan li, nou pa wè lòt bagay ke Pwzi.

Se Pwezi ki fè literati bèl!

Gen yon seri de Woman oa ka jwenn ki gen yon kantite espas kote se pwezi sèlman ki pale ladan yo. Mwen pa bezwen pale de Teyat ki limenm se yon anbyans bèl mo ak bèl jès pou repwodi lavi sou sèn ; kote kèk fwa li mande pou asire fo dan lè gen komik, oubyen rale mouchwa siye je lè listwa a two trajik.

Pwezi nou bezwen fè a se pa yon bagay fasil, men li pa difisil tou. Lesansyèl fòk nou travay anpil pou nou ka mete li kanpe. Gen yon ekriven yo rele RAINER-MARIA RILKE ki te ekri mo sa yo ke mwen tradui nan kreyòl pou nou ka obsève, li di: "Vè prèske pa siyifi anyen lè ou ekri yo pandan ou two jenn ! Nou ta dwe tanne pi travay pandan tout dire yon vi, epi apre yon kantite lane pase, petèt nou ta ka ekri dis liy ki t’ap bon yo." Se nan yon kritik otè a te fè sou yon atis pent nan peyi Itali yo te rele CARPACCIO nou jwenn koze sa a. ( Mwen ta renmen yon lè achte yon ti tan nan lajounen pou mwen tradi teks sa a nèt nan lang kreyòl pou nou.) Otè sa a fè m sonje Arthur Raimbaud ki pa renmen moun ki ap ekri long epi ki pap di gran choz.

Pou nou fè pwezi, premye bagay nou bezwen se yon Tèm, sa vle di sou kisa tèks la dwe baze. (Mwen gen chans li anpil tèks nan Pwezi kreyòl ki pa vrèman anbrase yon tèm. Tèm nan pèmèt yo konnen nan ki kontèks tèks la li te ekri. Yon tèks kip a anbrase ankenn kONTÈKS se yon PRETÈKS. ) Se sa nou viv nan lavi nou chak jou ki ofri kontèks sa vle di Sikonstans ki pral rakonte nan sa nou ap ekri yo. RAINER-MARIEA ILKE di nou, nou kwè ke vè noua p ekri yo se santiman epitou se pa sa, se pito eksperyans.

An nou di kisa yon Powèt ye. Yon "Powèt" pa yo moun ki ap reve lè li ap konpoze powèm li. Enspirasyon li se sa ki nesesè, men tou li bezwen travay anpil avèk pasyans.

Yon powèt ka eksprime li avèk yon pakèt mo li asosye ansanm oubyen avèk yon kantite imaj. Imaj se senbòl ki pèmèt nou tradui endirèkteman yon santiman oubyen yon lide ki pral mande moun ki ap gen pou li tèks la pou li fè yon efò lespri pou li wè egzakteman. Nou anplwaye imaj nan pwezi kòm sijesyon. Yon gen anpil pouvwa nan sans sa a.

Kòm mwen te pale de sa yon "tèm" reprezante, kounye a mwen pwal site pou nou yon kantite tèm eksperyans lavi a ka ofri nou, tankou : LANMOU, DOULÈ, OBJEKTIF NOU, SIPRIZ, VWAYAJ, LAVI CHAK JOU, ANGAJMAN, LAGÈ, PROGRÈ LIMANITE, REZISTANS …

Men se pa Tèm nan ki pral mennen pwezi a pou kont li non, se ankò plis fason ou santi sa ou ap ekri a avèk tou jan ou ap di li a.
Mèsi difèt ou te pran yon ti tan pou te li pasaj sa a. N’a gentan tounen ak lòt koze si ou enterese. Kritik yo ap vini pi devan.



Jean Rony Cineus
Ekriven, lektè, kritik literè
Monitè Laboratwa Pwezi Kreyòl